De beste saunastenen zijn vulkanische stollingsgesteenten zoals olivijn-diabaas, peridotiet en diabaas, omdat die bestand zijn tegen snel opwarmen en afkoelen zonder te barsten. Je onderhoudt ze door ze losjes te stapelen, jaarlijks te controleren en gescheurde of verbrokkelde stenen meteen te vervangen.
Stenen lijken een detail in je sauna, maar ze bepalen voor een groot deel hoe je opgieten aanvoelt. Ze slaan de warmte van de kachel op, geven die langzaam af en zorgen voor de stoomstoot wanneer je water opgooit. Kies je de verkeerde steensoort of laat je het onderhoud versloffen, dan krijg je koude plekken, een zwakke opguss en in het ergste geval barstende of versplinterende stenen. Hieronder lees je welke steensoorten geschikt zijn, hoe je ze stapelt, hoe vaak je ze vervangt en welke fouten je beter vermijdt.
Waarom de juiste saunastenen zo belangrijk zijn
Saunastenen hebben drie taken tegelijk. Ze nemen warmte op van de elektrische elementen of het vuur, ze houden die warmte vast zodat je sauna stabiel op temperatuur blijft, en ze leveren de stoom bij het opgieten. Voor alle drie die taken heb je gesteente nodig dat veel warmte kan opslaan en tegelijk hevige temperatuurwisselingen verdraagt zonder te bezwijken.
Dat laatste is het kritieke punt. Bij elk opgieten koelt het oppervlak van een steen in een fractie van een seconde tientallen graden af, terwijl de kern nog gloeiend heet is. Dat verschil veroorzaakt spanning in het materiaal. Gewone stenen uit de tuin of het strand bevatten vaak insluitingen, holtes of vocht en kunnen daardoor met een knal uit elkaar springen. Vulkanische stollingsgesteenten zijn juist gevormd onder extreme hitte en zijn daardoor dicht, zwaar en thermisch stabiel.
Goede stenen zorgen daarnaast voor een gelijkmatige warmteverdeling. Compacte, dichtgeslibde of versplinterde stenen blokkeren de luchtstroom door het stenenvak. Juist die luchtstroom levert via convectie een groot deel van de warmte in je cabine. Te dicht op elkaar gestapelde stenen leiden tot oververhitting van de elementen en koude hoeken in de ruimte. Wie zijn stenen serieus neemt, krijgt dus een efficientere, prettiger aanvoelende sauna en bovendien een kachel die langer meegaat. Voordat je gaat investeren is het slim om eerst breder te kijken naar je aankoop, bijvoorbeeld via een sauna kopen: waar moet je op letten.
Welke steensoorten zijn geschikt?
Niet elke steen die het hoog uithoudt, is geschikt. De gangbare saunastenen komen allemaal uit de groep van de stollingsgesteenten, die ontstaan zijn door afkoelend magma. Ze zijn dicht van structuur, hebben weinig holtes en kunnen daardoor veel warmte opslaan en duizenden verhittingscycli aan. Hieronder de soorten die je het vaakst tegenkomt, met hun eigenschappen.
| Steensoort | Type | Warmteopslag | Duurzaamheid | Bijzonderheid |
|---|---|---|---|---|
| Olivijn-diabaas | Vulkanisch | Hoog | Zeer hoog | Populairste keuze, neutraal in gebruik |
| Peridotiet | Vulkanisch | Hoog | Hoog | Hoog ijzergehalte, goede warmteafgifte |
| Diabaas | Vulkanisch | Hoog | Zeer hoog | Harde steen, verdraagt zeer hoge temperaturen |
| Olivijn | Vulkanisch | Hoog | Hoog | Groenige kleur, stabiel bij temperatuurwisseling |
| Speksteen | Metamorf | Zeer hoog | Hoog | Slaat lang warmte op, vaak in luxe ovens |
| Graniet (rond) | Stollingsgesteente | Gemiddeld | Wisselend | Kan barsten bij insluitingen, voorzichtig mee zijn |
De meeste kant-en-klare sets die je in de saunawinkel koopt zijn olivijn-diabaas of een mengsel van vulkanische gesteenten. Dat is voor de meeste mensen de veiligste en goedkoopste keuze. Speksteen wordt soms gebruikt omdat het uitzonderlijk lang warmte vasthoudt, maar het is duurder en wordt vaker als kachelbekleding dan als opgietsteen ingezet. Wat je vermijdt: poreuze stenen zoals lavasteen met veel gasbellen, gladde rivierkeien zonder bekende herkomst en alles wat je zelf ergens hebt opgeraapt. Bij twijfel over de herkomst koop je gewoon een gekeurde set.
Op welke maat en vorm let je?
Naast de soort is de grootte van de stenen belangrijk, en die hangt af van het type kachel. Een vuistregel: gebruik geen stenen kleiner dan ongeveer 2 tot 3 centimeter, want kleine stenen verbrokkelen sneller en gaan de luchtstroom blokkeren. De maximale maat hangt af van hoeveel ruimte je kachel heeft en hoe het stenenvak is opgebouwd.
Voor de meeste huissauna’s werk je met drie maatcategorieen door elkaar. De richtlijnen verschillen per fabrikant, dus check altijd de handleiding van je specifieke oven. Ruwweg geldt:
- Grote stenen (8 tot 13 cm): onderin het vak of rondom de verwarmingselementen. Ze houden de meeste warmte vast en vormen het stabiele fundament.
- Middelgrote stenen (5 tot 8 cm): vullen het grootste deel van het stenenvak op en zorgen voor massa.
- Kleinere stenen (3 tot 5 cm): bovenop, op de plek waar je het water opgooit. Daar ontstaat de directe stoom.
Qua vorm zijn onregelmatige, hoekige stenen beter dan gladde ronde keien. Tussen hoekige stenen blijven natuurlijke luchtgaatjes bestaan, terwijl ronde stenen netjes op elkaar gaan liggen en de cabine afsluiten. Gespleten of gebroken vulkanische stenen hebben bovendien meer oppervlak, waardoor ze water sneller verdampen tot een krachtige opguss. Koop liever iets meer stenen dan je denkt nodig te hebben, zodat je na een tijdje verbrokkelde exemplaren kunt aanvullen zonder direct alles te vervangen.
Zo stapel en plaats je de stenen goed
De manier waarop je de stenen stapelt heeft net zoveel invloed als de soort. De gouden regel is: losjes stapelen, niet proppen. Je wilt overal luchtruimte tussen de stenen houden zodat warme lucht door het vak kan circuleren. Te strak gepakte stenen smoren de luchtstroom, laten de elementen oververhitten en geven een ongelijkmatige warmte.
Begin met de stenen onder koud water af te spoelen voordat je ze voor het eerst gebruikt. Daarmee was je stofresten en gruis weg die anders een vieze geur geven en het oppervlak vervuilen. Laat de stenen daarna goed uitlekken. Bouw vervolgens van groot naar klein op: de grootste stenen onderin of rond de elementen, de middelmaat daarboven, de kleinste bovenop bij de gietzone.
Bij een elektrische kachel mag je nooit stenen tussen of bovenop de verwarmingsspiralen knellen op een manier die de spiralen onder druk zet. Leg ze er losjes omheen zodat de elementen lucht houden en niet gaan doorbranden. Vul het vak niet tot de rand af met te veel stenen; volg de aangegeven hoeveelheid van de fabrikant. Een correct gestapeld vak laat warmte gelijkmatig opstijgen en geeft een volle, zachte stoom in plaats van een schrale knal. Hoe goed je warmte vasthoudt hangt overigens niet alleen van de stenen af, maar ook van een goede isolatie van je sauna.
Onderhoud: controleren, schoonmaken en vervangen
Saunastenen zijn geen eenmalige aankoop. Door de constante hitte en de thermische schok van het opgieten slijten ze, ze scheuren en verkruimelen na verloop van tijd. Verbrokkelende stenen zakken in elkaar, blokkeren de luchtstroom en verminderen zo de prestaties van je kachel. Een vaste onderhoudsroutine houdt je sauna efficient en veilig.
Hoe vaak je moet ingrijpen hangt vooral af van hoe intensief je de sauna gebruikt. Een veelgebruikte richtlijn is: gebruik je hem eens per week, herstapel dan minstens eens per jaar en vervang ze elke een tot twee jaar volledig. Gebruik je hem vaker, dan loopt dat ritme evenredig op. Onderstaande tabel geeft houvast, maar laat je altijd leiden door de toestand van de stenen zelf.
| Gebruik | Controleren | Herstapelen | Volledig vervangen |
|---|---|---|---|
| 1x per week | elk half jaar | 1x per jaar | elke 1 tot 2 jaar |
| 2x per week | elk kwartaal | 2x per jaar | jaarlijks |
| 3 tot 4x per week | maandelijks | elk kwartaal | 2x per jaar of vaker |
| Commercieel/dagelijks | wekelijks | maandelijks | meerdere keren per jaar |
De controle zelf is eenvoudig. Laat de kachel altijd volledig afkoelen voordat je stenen aanraakt of verplaatst. Haal de stenen eruit, bekijk ze stuk voor stuk en spoel ze af met schoon water om kalk, gruis en aanslag te verwijderen. Gooi alles weg dat gescheurd, verbrokkeld of kleiner dan ongeveer 2 centimeter is. Let extra op stenen met een zwarte of donkere kern als je ze breekt of inspecteert: dat wijst op materiaalvermoeidheid en die horen meteen weg. Stapel daarna alles weer losjes op, met de gave grote stenen onderin. Meng nooit oude en nieuwe stenen door elkaar; verzwakte oude stenen degraderen sneller en trekken de nieuwe lading omlaag. Wanneer het tijd is voor vervanging, doe je dat in een keer compleet.
Veelgemaakte fouten en drie praktijkgevallen
De meeste problemen met saunastenen komen niet door slechte stenen, maar door verkeerd gebruik. Drie situaties die ik regelmatig tegenkom, laten zien wat er misgaat en hoe je het oplost.
Geval 1: de sauna warmt traag op en blijft koud in de hoeken
Vaak ligt dit aan een te vol of te strak gestapeld stenenvak. De warme lucht kan niet door de stenen omhoog en de convectie valt stil. De oplossing is het vak leeghalen, het aantal stenen terugbrengen tot de aanbevolen hoeveelheid en alles losser opnieuw stapelen met luchtruimte ertussen. Controleer meteen of er verbrokkelde stenen tussen zitten die het vak hebben dichtgeslibd.
Geval 2: de stenen knallen of springen bij het opgieten
Dit gebeurt bijna altijd bij zelf opgeraapte stenen of poreuze lavasteen met vocht of luchtinsluitingen erin. Bij verhitting zet het ingesloten vocht uit en spat de steen uiteen. De enige echte oplossing is overstappen op gekeurde vulkanische saunastenen van een betrouwbare leverancier. Spoel nieuwe stenen altijd eerst af en laat ze drogen voordat ze de kachel ingaan.
Geval 3: de opguss voelt zwak en de stoom verdampt nauwelijks
Gladde, ronde keien hebben weinig oppervlak en laten water afdruipen in plaats van het te verdampen. Ook sterk versleten stenen met een dichtgeslibd oppervlak leveren een matige opguss. Vervang de gladde of versleten exemplaren door hoekige, gebroken vulkanische stenen en leg de kleinste daarvan bovenop in de gietzone. Giet daarnaast niet te veel water in een keer, maar in kleine scheutjes voor een vollere stoom.
Bij al deze gevallen geldt dat veiligheid voorop staat. Werk alleen aan een volledig afgekoelde kachel, til zware stenen voorzichtig en draag handschoenen tegen scherpe randen. Wie een buitensauna heeft, doet er goed aan ook na te gaan of de plaatsing aan de regels voldoet; lees daarvoor of je een vergunning nodig hebt voor een buitensauna en of de stroomaansluiting voor je sauna in orde is.
Veelgestelde vragen over saunastenen
Welke saunastenen zijn het beste?
Vulkanische stollingsgesteenten zoals olivijn-diabaas, peridotiet en diabaas gelden als de beste keuze. Ze slaan veel warmte op, verdragen duizenden verhittingscycli en barsten niet snel bij de thermische schok van het opgieten. Een gekeurde set olivijn-diabaas uit de saunawinkel is voor de meeste huissauna’s de veiligste en meest betaalbare optie.
Hoe vaak moet ik saunastenen vervangen?
Dat hangt af van hoe intensief je de sauna gebruikt. Bij gebruik van ongeveer een keer per week vervang je de stenen meestal elke een tot twee jaar volledig en herstapel je ze minstens jaarlijks. Gebruik je de sauna vaker, dan loopt dat ritme evenredig op. Laat de toestand van de stenen leidend zijn boven elk schema.
Mag ik gewone stenen uit de tuin of van het strand gebruiken?
Dat wordt sterk afgeraden. Zulke stenen bevatten vaak vocht, holtes of insluitingen die bij verhitting uitzetten en de steen kunnen laten exploderen. Bovendien weet je niet welk gesteente het is. Gebruik altijd gekeurde vulkanische saunastenen van een betrouwbare leverancier, die zijn getest op thermische stabiliteit.
Moet ik nieuwe saunastenen eerst schoonmaken?
Ja, spoel nieuwe stenen altijd af onder koud water voordat je ze gebruikt. Daarmee verwijder je stof, gruis en productieresten die anders een onaangename geur veroorzaken en het stenenoppervlak vervuilen. Laat de stenen daarna goed uitlekken en drogen voordat je ze in de kachel stapelt.
Hoe stapel ik saunastenen het beste?
Stapel losjes en niet te vol, zodat er overal luchtruimte tussen de stenen blijft voor een goede luchtstroom. Leg de grootste stenen onderin of rond de verwarmingselementen, de middelmaat daarboven en de kleinste bovenop bij de gietzone. Te strak gepakte stenen smoren de warmte en kunnen de elementen laten oververhitten.
Waarom barsten of verbrokkelen mijn saunastenen?
Door de constante hitte en de plotselinge afkoeling bij het opgieten ontstaat spanning in het materiaal, waardoor stenen na verloop van tijd scheuren. Dat is normale slijtage bij goede stenen en gaat sneller bij poreus of ongekeurd gesteente. Vervang gescheurde, verbrokkelde of erg kleine stenen meteen om de luchtstroom en de prestaties op peil te houden.